Reformy gospodarcze z 1991 roku jako katalizator transformacji
z serii: Artykuł miesiąca na stronach serwisu Polsko - Indyjskiej Izby Gospodarczej
autor: Aleksandra Jaskólska
Z powodu zmieniającej się sytuacji międzynarodowej, m.in. rozpad ZSRR, Indie były zmuszone do zmiany swojej koncepcji polityki. Socjalizm nie przynosił oczekiwanych efektów. Nadzieją dla indyjskiej gospodarki stał się pełen kapitalizm[1]. Kolejnym czynnikiem, który negatywnie wpłynął na sytuację gospodarczą Indii był światowy kryzys naftowy, którego przyczyną była inwazja Iraku na Kuwejt. Ceny paliw wzrosły od sierpnia 1990 do sierpnia 1991 roku aż o 65%. W latach 1989-1991 zmiany gabinetu nastąpiły aż trzykrotnie. Deficyt budżetowy wzrósł do 10% PKB, a deficyt na rachunku bieżącym do 3% PKB[2]. Konieczne było przeprowadzenie reform, aby przyspieszyć rozwój gospodarki indyjskiej. Reformy zostały rozpoczęte przez rząd premiera Rajiva Gandhiego jednak decydującą rolę miała polityka gospodarcza rządu Narasimha Rao[3].
W czerwcu 1991 roku Narasimha Rao został premierem z ramienia Partii Kongresowej (był m. in. ministrem spraw zagranicznych w rządzie Indiry Gandhi i Rajiva Gandhi). Z Kongresem Narodowym koalicję stworzyła Liga Muzułmańska oraz najważniejsza partia tamilska All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam (AIADMK). Rząd N. Rao poparli także komuniści na czele z Jyoti Basu.
W 1991 roku gospodarka indyjska była w złej kondycji nie tylko ze względu na codzienne problemy, ale także ze względu na trwający konflikt w Zatoce Perskiej. Nie tylko wzrosły ceny ropy naftowej, ale także pracę straciło wielu Indusów zatrudnionych w Kuwejcie i Iraku. Indusi, którzy powrócili głównie do stanu Maharasztra i Kerala nie mieli możliwości podjęcia pracy. Indie zostały zmuszone do upłynnienia części rezerw złota aby móc wywiązywać się z zobowiązań międzynarodowych[4].
Rao mianował ministrem finansów Manmohana Singha, który jest obecnie premierem Indii (jedyny po J. Nehru pełni funkcje premiera drugą kadencje po rząd). Nowy premier zaprosił także do współpracy P. Chidambaram oraz A.N. Varma, którego biuro miało za zadanie kontrole implementacji reform5.
Pakiet reform M. Singha (byłego dyrektora Banku Światowego), nosił nazwę Oświadczenie o Polityce Przemysłowej (Statement of Industrial Policy) i został ogłoszony na forum izby niższej parlamentu, Lok Sabha, w dniu 24 lipca 19916. Jedną z istotniejszych reform była zmiana systemu podatkowego. Rząd powołał Komitet Reform Podatkowych, na którego czele stanął R. J. Chelliah. Po przeprowadzeniu badań oraz licznych analiz został zaprezentowany raport, który zapowiadał najistotniejsze zmiany w systemie podatkowym. Plan obejmował: redukcję stawek podatkowych od dochodów osobistych i przedsiębiorstw oraz podatku akcyzowego i celnego.
Aby uzyskać większe wpływy do budżetu zlikwidowano większość zwolnień oraz powiększono bazę podatkową oraz utworzono informatyczną bazę o płatnikach, co usprawniło administracje i egzekucję podatkową. Zastąpiono podatek akcyzowy (Excise Duty) podatkiem od wartości dodanej VAT[7].
Liberalizacja w funkcjonowaniu gospodarki miała charakter stopniowy i wybiórczy. Pierwszym etapem było wprowadzenie tzw. "szerokiego zakresu produkcji", który umożliwiał prywatnym przedsiębiorcom wytwarzanie nie tylko tego, na co mieli zezwolenie, ale także innych produktów. Warunkiem było, żeby nie wykorzystywali większej ilości surowców, niż zezwalało na to państwo.
Kolejnym etapem było przyznanie zezwoleń dla prywatnych przewoźników drogowych do przewożenia towarów na terenie całego kraju, a nie tylko w ramach jednego stanu. Ciągle jednak funkcjonuje opłata za przekroczenie granicy stanu, która jest liczona od wartości przewożonego towaru. Etapami wprowadzano również reformy o charakterze makroekonomicznym.
Jedną z pierwszych decyzji M. Singha było sektorowe zniesienie zakazu inwestycji zagranicznych. Reforma nie objęła takich dziedzin gospodarki jak górnictwo, rynek kapitałowy, handel. Wprowadzone zostały ograniczenia w wysokości udziału zagranicznego inwestora w przedsiębiorstwach zarejestrowanych w Indiach. Bardzo istotną reformą było obniżenie stawek celnych.
W 2007 roku ich poziom wynosił ponad 14,5% (w porównaniu w Unii Europejskiej ok.3,6%). Jednak należy zauważyć, że przed rokiem 1991 ich poziom przekraczał 100% - w przypadku samochodów, sprzętu AGD i RTV[8].
W latach 1990-1991 aż 93% lokalnej produkcji dóbr była chroniona przez ograniczenia ilościowe importu. Ponadto 94% produktów rolnych i 90% wyrobów przetworzonych również podlegało ograniczeniom ilościowym. Indie spośród krajów rozwijających się posiadały najbardziej restrykcyjny system taryf celnych importowych. Dzięki reformom gospodarczym z 1991 roku Indie zmieniły swoja politykę z proimportowej na proeksportową. 1 kwietnia 1992 roku wszedł w życie program Polityki Eksportu i Importu (EXIM)[9]. Ponadto Singh znacznie obciął wydatki rządu oraz zdewaluował rupię. Uzyskał także wsparcie z Banku Światowego (WB) oraz Międzynarodowego Funduszu Walutowego (IMF)[10].
Kiedy Rao został premierem, Indie stały na skraju bankructwa. W ciągu pięciu lat indyjska gospodarka odnotowała większy wzrost niż w ciągu poprzednich czterdziestu lat. Ponad 10 mld dolarów zagranicznych inwestycji napłynęło do Indii. Eksport indyjskich towarów zwiększał się w tempie 20% rocznie, produkcja przemysłowa wzrosła o ponad 10%, a inflacja do 1995 roku spadła do poniżej 6%. Giełda w Mumbaju bardzo szybko się rozwijała, a Bangalore stawało się drugą Doliną Krzemową[11].
Program reform z 1991 roku ułatwił proces powstawania małych i średnich przedsiębiorstw, które w dużej mierze były uniezależnione od decyzji administracyjnych państwa. Kolejna bardzo istotną dla dalszego rozwoju gospodarczego Indii decyzją była sprzedaż akcji przedsiębiorstw państwowych. Wiele z nich przekształcono w spółki akcyjne z udziałem skarbu państwa[12].
W Indiach istnieje już ponad 260 specjalnych stref ekonomicznych (special economic zones, SEZ). Bardzo dużo z nich znajduje się w stanach Gudźarat, Tamil Nadu i Maharasztra[13]. Tak gwałtowny rozwój gospodarczy sprawił, że wielu mieszkańców wsi, którzy nie posiadali ziemi przeniosło się do miast. Slumsy w Mumbaju, Kalkacie czy Delhi z dnia na dzień były coraz większe. Ponad 300 mln osób opuściło wsie. Trudno było znaleźć zatrudnienie dla każdego z nich.
Popularność Kongresu pomimo ciągłego rozwoju gospodarczego zaczęła w 1995 roku spadać. Premier Rao zdecydował się przekazać wówczas budżetu państwa miliard dolarów na pomoc dla bezdomnych dzieci, samotnych matek, dla ludzi starszych, którzy nie mogli już pracować. Jednak taka decyzja Rao nie przysporzyła mu popularności. Coraz bardziej widoczna była w Indiach podział na biednych i bogatych[14]. Ceną reform gospodarczych była utrata poparcia przez Kongres i przegrana w wyborach 1998 roku[15].
Jak rząd N. Rao był zdolny do przeprowadzania tak istotnych reform? Istnieje kilka przyczyn jego sukcesu. Rao przeprowadził tzw. "miękkie reformy", które nie oznaczały ani utraty miejsc pracy, ani utraty wypłacanych przez rząd subsydiów. Uproszczona procedury dla inwestycji zagranicznych, zlikwidowano wiele barier administracyjnych taki jak np. konieczność posiadania przez przedsiębiorstwa licencji eksportowych.
Ponadto rząd wsparł kapitałowo system bankowy, zainicjował także system inwestycji zagranicznych przy dużym wsparciu z budżetu[16]. Zadziwiające było to, jak szybko indyjscy przedsiębiorcy potrafili przestawić się na pełen kapitalizm i jak dobrze zaczęli radzić sobie w jego warunkach. Jednak warto pamiętać o tym, że Indie nie staną się nigdy tygrysem gospodarczym. Ponad miliardowa populacja i ogromny obszar Indii to uniemożliwiają[17].Jeśli Indie chcą utrzymać swój wysoki wzrost gospodarczy, muszą być bardzo otwarte na zagraniczny kapitał, a Indusi muszą bez żadnych oporów podejmować pracę w zagranicznych przedsiębiorstwach[18].
Indyjskie społeczeństwo w coraz większym stopniu darzy zaufaniem mechanizmy wolnorynkowe, coraz szybciej rośnie średnia klasa. Rola państwa w gospodarce jest nadal bardzo istotna, aby mechanizmy wolnorynkowe odpowiednio funkcjonowały, ponieważ potrzebują sieci regulacji i instytucji. Potrzebny jest rozjemca w sporach gospodarczych[19]. Rząd indyjski powoli zmienia swoje stanowisko względem reform sektora publicznego. Coraz większa ilość środków jest przeznaczana na rozwój szkolnictwa, opieki zdrowotnej. Indie dążą do zapewnienia coraz lepszych warunków życia swoim obywatelom[20]. Bardzo ważne jest jednak zachowanie równowagi w wydatkach na kwestie socjalne. Ponadto reformy ekonomiczne nie mogą być tylko nastawione na likwidację biedy[21].
W XXI wieku wciąż ponad 50 państw znajduje się w procesie transformacji do w pełni funkcjonującej gospodarki wolnorynkowej. Indie są jednym z tych państw i ich sukces w zakończeniu transformacji wydaje się już bardzo bliski[22]. Jednak należy pamiętać, że gdy proces transformacji zostanie zakończony, państwo powinno mieć wpływ na funkcjonowanie gospodarki. Oczywiście nie w takim stopniu jak w gospodarce planowanej, ale rząd musi dbać m.in. o ustawy antymonopolowe[23].
Jak już w pracy zauważono, bardzo dużą przeszkodą w szybkiej transformacji jest brak odpowiednich instytucji, które w odpowiedni sposób zorganizowałyby proces zmian. Kolejnym elementem jest niesprawne przeprowadzanie reform przez polityków. Politycy obawiają się przeprowadzania zdecydowanych reform, których implikacją mógłby być spadek poparcia i przegrana w kolejnych wyborach parlamentarnych. Rządząca partia nie jest w stanie przeprowadzić pełniej prywatyzacji lub reform w rolnictwie, gdyż to grozi początkowym spadkiem wzrostu gospodarczego. Partie polityczne, aby wygrać wybory podejmują tylko działania, których pozytywne implikacje są widoczne w krótkim okresie czasu[24].
Gospodarka Indii ma bardzo dużą przewagę nad gospodarkami "azjatyckich tygrysów", ale nie tylko ze względu na swoją wielkość. Największe atuty indyjskiej gospodarki to fakt, że nie opiera się na eksporcie tanich produktów na Zachód, a przede wszystkim na rozwoju rynku wewnętrznego i wzroście krajowej konsumpcji[25].
Należy zauważyć ponadto, że cechą indyjskich przedsiębiorstw jest podobnie jak w innych krajach Azji Południowo-Wschodniej rodzinny charakter przedsiębiorstw. Dwa bardzo znaczące przykłady to Palanpuri Jains, przedsiębiorstwo, które obecnie posiada około 50% światowego rynku diamentów oraz koncern Bajaj, który posiada znaczące wpływy w rynku samochodowym[26].
Przypisy:
[1]Das G., India unbound, New Delhi 2007, wyd. Penguin Books, s. 288.
[2]http://216.239.59.104/searchq=cache:CT4mzjrAZ3oJ:modelun.ae.poznan.pl/att/DZIEK_EKON/3_m_nytko_z27.pdf+indie+reforma+gospodarki+1991+rok&hl=pl&ct=clnk&cd=1
[3]http://www.exporter.pl/kraje/k_azja/indie_02.html#1.1
[4]Bose S., Jalal A., Modern South Asia, New Delhi 1998, wyd. Oxford University Press, s. 229.
[5]Das G., The elephant paradigm, India wrestles with change, New Delhi 2002, wyd. Penguin Books, s. 242.
[6]http://www.polska-azja.pl/2009/03/16/bezdroza-reform-ekonomicznych-w-indiach/
[7]http://216.239.59.104/search?q=cache:CT4mzjrAZ3oJ:modelun.ae.poznan.pl/att/DZIEK_EKON/3_m_nytko_z27.pdf+indie+reforma+gospodarki+1991+rok&hl=pl&ct=clnk&cd=1
[8]http://www.polska-azja.pl/2009/03/16/bezdroza-reform-ekonomicznych-w-indiach/
[9]Kłosiński K. (red.), Chiny – Indie, Ekonomiczne skutki rozwoju, Lublin 2008, wyd. KUL., ss. 286-287.
[10]Wolpert S., A New history of India, Oxford 2000, wyd. Oxford University Press, ss. 441-451.
[11]Wolpert S., A New history of India, Oxford 2000, wyd. Oxford University Press, ss. 441-451.
[12]Bhutani S., Tokarski S., Nowoczesne Indie. Wyzwania rozwoju, Warszawa 2007, wyd. Askon, s. 107.
[13]Ruled by Lakshmi, (w:) „The Economist”, nr 8610, dn. 13-19.12.2008, ss. 17-18.
[14]Wolpert S., A New history of India, Oxford 2000, wyd. Oxford University Press, ss. 441-451.
[15]Bose S., Jalal A., Modern South Asia, New Delhi 1998, wyd. Oxford University Press, s. 229.
[16]Zbytek D.S., Azjatycka szachownica, Warszawa 2008, wyd. Sprawy Polityczne, s. 46.
[17]Das G., India unbound, New Delhi 2007, wyd. Penguin Books, ss. xviii-xix.
[18]Das G., India unbound, New Delhi 2007, wyd. Penguin Books, s. 337.
[19]Das G., The elephant paradigm, India wrestles with change, New Delhi 2002, wyd. Penguin Books, ss. 237-238.
[20]Dreze J., Sen A., India development and participation, New Delhi 2006, wyd. Oxford University Press, ss.61-63.
[21]Das G., The elephant paradigm, India wrestles with change, New Delhi 2002, wyd. Penguin Books, s. 231.
[22]Das G., The elephant paradigm, India wrestles with change, New Delhi 2002, wyd. Penguin Books, s. 236.
[23]Das G., The elephant paradigm, India wrestles with change, New Delhi 2002, wyd. Penguin Books, ss.41-43.
[24]Das G., India unbound, New Delhi 2007, wyd. Penguin Books, ss. 310-324.
[25]Bhutani S., Tokarski S., Nowoczesne Indie. Wyzwania rozwoju, Warszawa 2007, wyd. Askon, s. 117.
[26]Das G., India unbound, New Delhi 2007, wyd. Penguin Books, ss. 267-268.
